Vraag

 

Ik merk dat ik innerlijk moeite kan hebben om het onderscheid tussen mijn geweten of een (niet-realistisch) schuldgevoel te maken.
Is er überhaupt een verschil en hoe leer ik dit zuiverder aan te voelen?
Kun jij die vraag beantwoorden? Alvast bedankt!

.

Antwoord

 

Het geweten werkt van binnenuit. Het is opgebouwd uit vele ervaringen die tot een onwankelbare persoonlijke kennis is gegroeid. Onbereikbaar voor het directe bewustzijn (we kunnen er geen invloed op uitoefenen), maar altijd merkbaar in ons gevoelsleven. Hoe dieper we in ons gevoelsleven afdalen, hoe dichter we bij ons geweten komen.
Schuldgevoelens hebben altijd met andere mensen te maken. Ze ontstaan door onze contacten en aanpassingen.
Het eerste grote verschil is dus: het geweten werkt van binnenuit, heeft met onszelf te maken, schuldgevoel werkt van buitenaf, heeft met anderen te maken.
Dit gegeven is op zich vrij abstract. Daarom de praktijk: Je kunt bijvoorbeeld het gevoel hebben iemand tekort te doen. De vraag is dan: komt dit gevoel uit je geweten of voel je je schuldig? Meestal zullen we in dit soort situaties beginnen om van dit schuldgevoel af te willen komen. We gaan die betreffende persoon opzoeken en ‘zijn er weer vanaf’. De vraag is: waar vanaf? Na zelfonderzoek zal blijken dat we af zijn van mogelijke reacties (kritiek) van anderen op ons gedrag doordat we iemand in hun ogen (of in de ogen van de betreffende zelf) tekort hebben gedaan. Doordat we weer voldaan hebben aan hun gedragscode ontstaat er weer rust in ons gevoel. We hebben ons weer aangepast, we voldoen weer, we zijn emotioneel weer ‘veilig’.
Dit kan zo een aantal keren of vele jaren (afhankelijk van de persoon) voortgaan. We proberen aan de ene kant zo veel mogelijk te doen zoals we het zelf voelen en aan de andere kant proberen we zo goed als mogelijk de ‘lieve vrede’ te bewaren met anderen.

 

Ondertussen


Ondertussen bouwt zich iets in ons gevoel op. Deze opbouw wordt aangestuurd en aangevuurd door ons geweten. Zoals het sociale leven meestal draait op het behoud van het bestaande, zo wil het geweten maar één ding: dat je je ontwikkelt. Dat je sterker wordt, eerlijker, echter, vrijer en daardoor uiteindelijk ook gelukkiger. Het geweten vuurt het gevoelsleven aan en dit stuwt op zijn beurt jouw dagbewustzijn weer aan om eerlijker te worden.
De tegenstelling tussen aangepast gedrag en jouw gevoel wordt zo steeds verder opgebouwd. Tot je niet langer de aanpassing belangrijker vindt (je hebt ondertussen gemerkt wat dit met je doet) maar je innerlijke beleving als beslissende graadmeter van jouw keuzen durft te nemen.
Je geweten maakt het je altijd ongemakkelijk zolang je daar tegenin blijft gaan. Je geweten wil dat je groeit en onafhankelijk wordt, dat je je leven gebruikt waarvoor het bedoeld is en dat je het niet voorbij laat gaan omdat je je voortdurend aanpast aan waarden en normen die niet de jouwe zijn. Het geweten dwingt je namelijk tot eerlijkheid, schuldgevoel dwingt je tot oplossingen die voor ‘iedereen aanvaardbaar’ zijn.
De beste vraag voor de dagelijkse praktijk is dan ook: gehoorzaam ik nu mijn makkelijker tevreden te stellen schuldgevoel of mijn diepere verlangen naar eerlijkheid en groei? Hoe eerlijker je deze vraag kunt beantwoorden, hoe meer het geweten jou kan bereiken en jij ervoor kiest jouw leven naar jouw eigenheid te willen optimaliseren.

Theije Twijnstra